आज २८ मे रोजी अखंड भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्यातील देदीप्यमान तारा आणि अष्टपैलू व्यक्तिमत्त्व स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर सावरकर यांची जयंती. हा केवळ एका व्यक्तीचा जन्मदिन नाही, तर प्रखर राष्ट्रवाद, अदम्य साहस आणि धगधगत्या देशभक्तीच्या एका युगाचा उत्सव आहे. सावरकर हे केवळ एक क्रांतिकारक नव्हते, तर ते कवी, लेखक, नाटककार, समाजसुधारक आणि दूरद्रष्टे विचारवंत होते. त्यांच्या जयंतीच्या निमित्ताने त्यांच्या विचारांचे आणि कर्तृत्वाचे सिंहावलोकन करणे हे प्रत्येक राष्ट्रप्रेमीचे कर्तव्य ठरते.
सावरकरांचे संपूर्ण आयुष्य म्हणजे एका धगधगत्या कुंडासारखे होते. ‘ने मजसी ने परत मातृभूमीला, सागर प्राण तळमळला’ ही त्यांची आर्त हाक आजही प्रत्येक भारतीयाच्या अंगावर रोमांच उभी करते. वयाच्या अवघ्या तेराव्या वर्षी त्यांनी देशाच्या स्वातंत्र्यासाठी सशस्त्र क्रांतीची शपथ घेतली होती. पुण्यात असताना त्यांनी विदेशी कापडाची पहिली जाहीर होळी केली, ज्याने स्वदेशीच्या आंदोलनाला एक नवी धार दिली. लंडनमधील ‘इंडिया हाऊस’मध्ये राहून त्यांनी क्रांतिकारकांचे जाळे विणले आणि १८५७ च्या उठावाला ‘पहिले स्वातंत्र्यसमर’ म्हणून जगासमोर आणले.
अंदमानच्या काळ्या पाण्याची दुहेरी जन्मठेपेची शिक्षा भोगताना सावरकरांनी जे मरणयातनांचे भोग भोगले, त्याची कल्पनाही अंगावर काटा आणते. परंतु, त्या नरकयातनांमध्येही त्यांचे मन खचले नाही. कागद आणि पेनाची सोय नसताना त्यांनी तुरुंगाच्या भिंतींवर काट्याकुट्यांनी आणि नखांनी महाकाव्ये लिहिली. त्यांचे हे वाङ्मयीन शौर्य जगाच्या पाठीवर अद्वितीय आहे.
परंतु, सावरकरांचे मोठेपण केवळ त्यांच्या क्रांतीकार्यात नाही, तर त्यांच्या समाजसुधारणेच्या विचारांत आहे. अंदमानहून सुटल्यानंतर रत्नागिरीत स्थानबद्ध असताना त्यांनी सुरू केलेले समाजशुद्धीचे कार्य आजही तितकेच मार्गदर्शक आहे. त्यांनी जातीभेदाच्या भिंती तोडण्यासाठी ‘पतित पावन मंदिरा’ची स्थापना केली आणि सहभोजनाचे कार्यक्रम राबवले. अस्पृश्यता हा हिंदू समाजाला लागलेला कलंक आहे, असे ते रोखठोकपणे सांगत. त्यांनी मराठी भाषेचे शुद्धीकरण केले, विज्ञानाची कास धरण्याचे आवाहन केले आणि अंधश्रद्धेवर कडाडून प्रहार केले. ते ‘विज्ञाननिष्ठ’ विचारवंत होते.
स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर सावरकर आणि नाशिकचे ऐतिहासिक काळाराम मंदिर यांचा संबंध भारतातील अस्पृश्यता निवारण आणि सामाजिक सुधारणांच्या चळवळीतील एक अत्यंत महत्त्वाचा आणि सुवर्णपान मानला जातो. सावरकरांच्या रत्नागिरीतील समाजसुधारणेच्या कार्यातून प्रेरणा घेऊन नाशिकमध्ये हा ऐतिहासिक लढा उभारला गेला होता.
१९२० आणि १९३० च्या दशकात सावरकर रत्नागिरीत स्थानबद्ध होते. तिथे त्यांनी ‘पतित पावन मंदिरा’ची स्थापना करून सर्व जातींतील लोकांना देवदर्शनाचा आणि पूजेचा समान अधिकार दिला होता. सावरकरांच्या या क्रांतिकारी विचारांचा प्रभाव महाराष्ट्रात सर्वत्र पडत होता.
नाशिकमध्ये जेव्हा डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या नेतृत्वाखाली ‘काळाराम मंदिर सत्याग्रह’ (२ मार्च १९३०) सुरू झाला, तेव्हा सावरकरांनी या आंदोलनाला आणि दलित समाजाच्या मंदिर प्रवेशाच्या हक्काला पूर्ण आणि जाहीर पाठिंबा दिला होता.
सावरकरांचे स्पष्ट मत होते की, “भगवान राम हे सर्वांचे आहेत. जर ते पतितपावन आहेत, तर त्यांच्या दरबारात कोणालाही प्रवेश नाकारणे हा देवाचा आणि मानवतेचा अपमान आहे.”
त्यांनी नाशिकच्या सनातनी वर्गाला आणि मंदिर संस्थानाला अनेक पत्रे लिहून, काळाराम मंदिराची दारे सर्वांसाठी खुली करण्याचे आवाहन केले.
त्यांनी सनातन्यांना बजावले की, माणसाला जन्मावर आधारित अस्पृश्य मानणे ही धर्मशास्त्राची चूक आहे आणि ती सुधारली पाहिजे.
सावरकर जेव्हा पुढे नाशिकला आले, तेव्हा त्यांनी काळाराम मंदिराच्या परिसरात आणि नाशिकमध्ये अनेक सभा घेतल्या. त्यांनी आपल्या भाषणांमधून स्पृश्य-अस्पृश्य भेद मिटवण्यावर भर दिला. मंदिरात प्रवेश मिळणे हा केवळ धार्मिक हक्क नसून, तो मानवी समतेचा आणि आत्मसन्मानाचा लढा आहे, असे ते मानत.
सावरकरांनी नाशिकच्या लोकांना रत्नागिरीच्या पतित पावन मंदिराचे उदाहरण दिले. तिथे सर्व जातींचे लोक एकत्र येऊन आरती करत, भजन करत. काळाराम मंदिरातही तसाच बदल व्हावा, अशी सावरकरांची तीव्र इच्छा होती.
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी काळाराम मंदिराचा लढा प्रत्यक्ष जमिनीवर सत्याग्रहाच्या माध्यमातून लढला, तर सावरकरांनी आपल्या लेखणीतून, विचारांतून आणि रत्नागिरीतील प्रयोगांतून या लढ्याला वैचारिक बळ दिले. काळाराम मंदिर आंदोलन हा महाराष्ट्रातील सामाजिक समतेचा एक असा टप्पा होता, जिथे सावरकर आणि बाबासाहेब या दोन्ही महापुरुषांचे उद्दिष्ट ‘मानवी समता आणि हिंदू समाजाचे संघटन’ हेच होते.
आजच्या घडीला सावरकरांच्या विचारांची प्रासंगिकता अधिक वाढली आहे. देशाची सुरक्षा, अखंडता आणि राष्ट्रीय अस्मिता याबद्दल त्यांनी मांडलेले विचार आजही देशाच्या धोरणांना दिशा देणारे आहेत. सावरकरांना केवळ एका चौकटीत किंवा वादात अडकवणे हा त्यांच्या अथांग कर्तृत्वावर अन्याय ठरेल. ते काळाच्या पुढे पाहणारे ऋषी होते.
स्वातंत्र्यवीर सावरकर जयंतीच्या निमित्ताने आपण त्यांच्यातील प्रखर राष्ट्रभक्ती, ज्वलंत विचार आणि समाजसुधारणेची दृष्टी आत्मसात करणे हीच त्यांना खरी आदरांजली ठरेल. कोटी कोटी जनतेच्या हृदयात धडकणाऱ्या या ‘स्वातंत्र्यसूर्या’ला कोटी कोटी प्रणाम!
किरीट मनोहर गोरे
